Artikel 4 AI Act: passende maatregelen, geen certificaat

Organisaties moeten per rol en werkproces bepalen welke AI-competenties nodig zijn en aantonen dat die er zijn. Een uniform certificaat of algemene cursus volstaat niet; artikel 4 AI Act vraagt context- en risicogestuurde maatregelen die je moet kunnen onderbouwen.

Een analyse van 12 november 2026 van context- en risicogestuurde geletterdheidsmaatregelen onder artikel 4 AI Act stelt dat de Europese Commissie geen uniform kennisniveau, certificaat of voorgeschreven cursus verplicht, maar wel dat organisaties maatregelen nemen die AI-geletterdheid bij personeel ondersteunen. De Commissie bevestigt in haar geactualiseerde vraag-en-antwoorddocument dat zowel aanbieders als gebruikersorganisaties deze maatregelen moeten nemen, rekening houdend met technische kennis, ervaring, opleiding, training, gebruikscontext en de groepen op wie een systeem wordt toegepast. In onze beoordeling verschuift de naleving daarmee van een administratieve vraag — heeft iedereen een cursus gevolgd? — naar een operationele: heeft de organisatie per rol en werkproces bepaald welke competenties nodig zijn en vastgelegd dat die er zijn?

Waarom volstaat een algemeen certificaat niet?

Een eenmalige cursus of uniform certificaat bewijst vooral deelname, niet of iemand in het eigen werk AI-output kan beoordelen, fouten herkent en weet wanneer escalatie nodig is. Een algemeen certificaat laat evenmin zien dat de maatregelen aansluiten op de relevante context en rollen. De Commissie stelt bovendien geen certificaat of specifieke kennismeting verplicht. Recente academische studies ondersteunen dit onderscheid: taakgerichte beoordeling van AI-geletterdheid sluit beter aan op echte besluitvorming dan abstracte kennistoetsen, en interne scholing moet zich richten op samenwerken met AI — output evalueren, fouten herkennen, kwaliteit bewaken — in plaats van op eenmalige toolintroductie.

Welke risico's ontstaan zonder rolgerichte maatregelen?

• Onvoldoende zicht op feitelijk gebruik — zonder feedback- en escalatiekanalen kan twijfel over AI-output verborgen blijven.
• Mismatch tussen training en werkcontext — algemene cursussen sluiten niet aan op de specifieke beslissingen die een rol moet nemen.
• Geen bewijs van aansluiting op risico — een certificaat toont niet aan dat maatregelen proportioneel zijn aan het risico van het systeem.
• Verouderde kennis na systeemwijzigingen — zonder herzieningstriggers blijft training ongewijzigd wanneer model, leverancier of gebruikscontext materieel wijzigt.
• Onvoldoende onderscheid tussen rollen — dezelfde training voor jurist, arts en technicus suggereert dezelfde competentiebehoefte, wat niet klopt.

Welke concrete stappen moet je kunnen aantonen?

1. Bepaal per AI-systeem welke rollen ermee werken en welke competenties daarbij horen — documenteer dit kwartaal en koppel het aan de risicobeoordeling van het systeem.
2. Gebruik scenario's uit het eigen vak naast of in plaats van generieke toetsing — laat medewerkers fouten of verzonnen bronnen herkennen in situaties die hun werk weerspiegelen.
3. Stel een herzieningstrigger in bij relevante wijzigingen — bepaal wanneer training moet worden herzien als model, leverancier of gebruikscontext materieel wijzigt.
4. Richt een feedback- en escalatiekanaal in — zorg dat twijfel over AI-output zonder gevolgen gemeld kan worden en dat dit zicht geeft op feitelijk gebruik.
5. Verbind menselijk toezicht op AI-advies meetbaar met rolprofielen — documenteer hoe en wanneer mensen AI-output controleren, per rol.

Hoe documenteer je verdediging tegen toezicht?

Een verdedigbaar programma is versierbaar en per rol gedifferentieerd. De vier bouwstenen — rolgerichte competentiebepaling, taakgerichte scenario's, herzieningstriggers en feedback — leveren samen bewijs op in plaats van een papieren verklaring. Wie deze elementen onderhoudt, kan beter aantonen hoe geletterdheidsmaatregelen op de daadwerkelijke systemen en risico's zijn afgestemd en wanneer zij zijn herzien. Dit biedt geen garantie over de beoordeling door een toezichthouder, maar dat is precies het verschil met een los certificaat.

Tooling kan je helpen deze elementen te structureren en bij te houden, maar de bepaling van welke competenties per rol nodig zijn, en of de gekozen maatregelen proportioneel aansluiten op je context en risico's, blijft je eigen professionele oordeel. De Commissie geeft het kader; jij werkt het uit en verantwoordt het.